رویکردهای نظری در زمینه مشاوره تحصیلی – شغلی دانش آموزان
درعصر حاضر یکی از انتظارات مهم ما از آموزش و پرورش به عنوان یک نظام و سیستم اطلاعاتی بزرگ و نقش مهم علمی و اقتصادی که در کشور ایفا می کند داشتن برنامه های مدون در زمینه مشاوره تحصیلی –شغلی صحیح دانش آموزان است و از آن جا که دانش آموزان نوجوان مقطع دبیرستان با این چالش روبرو می گردند لذا نیاز است در این ارتباط با آموزش مهارت های تصمیم گیری و خودآگاهی و باز شناسی ارتباط بین مهارت های تحصیلی و شغلی و آگاهی دهی به ایشان نسبت به واقعیات و نیازهای بازار کار و مشاغل مورد نیاز جامعه و تواناییهای خود فرد در واقع ارتباطی منطقی بین تواناییهای خود دانش آموز – نیازهای جامعه و در نهایت تصمیم گیری وی بر قرار نماییم تا دانش آموز بتواند علاوه بر آشنایی با خصوصیات مشاغل و فرصت های شغلی در تلاش برای به دست آوردن شغل مورد علاقه خود به موفقیت نائل آید.در این میان نباید از نقش فن آوری اطلاعات و تاسیس مراکز مشاوره و راهنمایی الکترونیکی نیز غافل ماند.
جنبش مشاوره شغلی به تمام جنبه های زندگی بشر مربوط است ،به طوریکه در برگیرنده تحولات و تغییرات سیاسی ،اقتصادی ،آموزشی ،فلسفی و اجتماعی است. نگرش ما به مشاوره شغلی به عنوان یک واقعه صرفا آموزشی سوء تعبیری خام از اهمیت گسترده آن در پیشرفت اجتماعی است در حقیقت این جنبش بر زندگی شغلی بسیاری از افراد تاثیر فوق العاده داشته و خواهد داشت . درک رویدادهای تاریخی این جنبش بینشی گسترده به رشد نقش مشاوران در قرن بیست و یکم خواهد بود. دنیای کنونی دائما در حال تغییر است و به دنبال آن تغییرات جدی و اساسی در در دنیای کارو شغل همواره رخ می دهد.در میان این این تغییرات و تحولات مشاغل قدیمی از بین میروند و مشاغل جدید که مهارتهای تازه ای را می طلبند یکی پس از دیگری ظهور می کنند . دنیای کار در هزاره جدیدتفاوتی بسیار چشمگیر با گذشته دارد ،امروز دیگر فرزندان نمی توانند دنباله روی مشاغل والدین خود باشند. ظهور وداوم مشاغل جدید و حذف مشاغل گذشته ،مشکلات کاری زیادی را برای بعضی افراد به دنبال دارد .کسانی که نتوانند خود را با این تغییرات مداوم همراه کنندناچارند با مشکلات کاری و اقتصادی و حتی خانوادگی و اجتماعی روبرو شوند . در این میان کشور های در حال توسعه که مرحله گذر از اقتصاد سنتی به اقتصاد جهانی راپشت سر گذاشته اند از این تغییرات اثر بیشتری می پذیرند .با توجه به این که موقعیت شغلی افراد جامعه در سطح در امد سرانه آن جامعه اثرگذار است و افزایش در آمد سرانه مقدمه ای بر رفاه اقتصادی - اجتماعی مردم است ،توجه به مشاوره شغلی در هزاره جدیداهمیت زیادی پیدا می کند . نياز انسان به راهنمايي و مشورت با ديگران در تصميمگيري، انتخاب و به كارگيري راهحلهاي مناسب در زندگي بر كسي پوشيده نيست. خصوصاً در سنيني كه فرد ناچار به انجام انتخابهاي مهمي است مسلماً چنين مشاورهها و راهنماييها یی كمك شايان توجهي در اقدامات درست و مناسب او خواهد داشت و از خطا رفتن راهها و تصميمات انتخابي جلوگيري خواهد نمود. از اين رو نياز است تا دانشآموزان ملاكهاي مناسبي براي تصميمهاي خود اتخاذ كنند و از احتمال شكست در آينده پيشگيري نمايند. از اين روست كه ما بيش از پيش به مرتبه مشاوره شغلي و هدايت در اين زمينه پي ميبريم.
قرن بيست و يكم، قرن دانايي و اطلاعات است. اطلاعات به عنوان كالاي راهبردي، ابزار قدرت و معيار توسعهيافتگي در دنياي كنوني است. آموزش و پرورش در اصل، يك نظام و سيستم اطلاعاتي بزرگ است كه ميتواند اطلاعات مناسبي را براي دانشآموزان جمعآوري، پردازش و منتشر كند. اگر تلاش مناسبي براي به كارگيري صحيح فنآوري اطلاعات و محور قرار دادن در برنامه توسعه انجام گيرد، ميتواند به عنوان يكي از بزرگترين منابع پرورش نيروي انساني ماهر مطرح شود و نقش علمي و اقتصادي مهمي را در كشور و رقابتهاي جهاني ايفا كند.
يكي از مهمترين ويژگيهاي عصر حاضر شتاب فزاينده تحولات علمي، تكنولوژي و اجتماعي است و جوامع انساني و سازمانها براي بقا و پويايي و ايجاد تحولات سازنده در آينده ناگزير هستند به گرايشهاي نو روي آورند چرا كه بنا به گفته «تافلر» «تنها با بهرهگیري خلاقانه از تغيير، براي هدايت خود تغييرات است كه ميتوان از آسيب شوك آينده در امان ماند و به آيندهاي بهتر و انسانيتر دست يافت».
به اين منظور از نهاد آموزش و پرورش انتظار ميرود كه ضمن بازآفريني در فرهنگ و انتقال ارزشهاي ارزشمند پشتيبان، سرمنشأ تغييرات و نوآوريهاي اجتماعي ميباشد و اين تغييرات را در جهت ايجاد تحولات مطلوب در آينده هدايت كند.
از آن جا كه دوران نوجواني به عنوان يك دوره آشفتگي[1] كه منجر به گذر از دوره كودكي ميشود، توصيف شده است. تداوم رشد براي بعضي از افراد پراكنده و بينظم است. طبق ديدگاه اريكسون، خصوصيت كليدي اين مرحله از رشد جست و جوي هويت[2] است، چون شخص ديگر از همانندسازيهاي[3] دوران كودكي پيروي نميكند و در مجموعهاي از شرايط و رويدادهاي پيچيده، به هويت متفاوتي ميرسد. خطر عمده در اين مرحله، سردرگمي نقش[4] است. بنابراين، اين مرحله «هويتيابي در مقابل سردرگمي» ناميده ميشود. از ديد اريكسون (193) اين مرحله يك دوره بحراني از رشد فرد است. او در اين زمينه ميگويد:در اين همانندسازيهاي جديد، ديگر خبري از بازيگوشيهاي دوران كودكي و شور و اشتياق تجربي دوره نوجواني نيست؛ اين همانندسازي جوان را به شدت وادار ميكند كه دست به انتخابها و تصميمگيريهايي بزند كه منجر به تعهدات زندگي ميشوند. طبق نظر وي، انتخاب شغل و تعهد تأثير مهمي در هويت شخص دارد.
گيزبرز و هندرسون (1988 و 2001) طرحهاي تفصيلي جهت تكوين، طراحي، اجرا و ارزيابي يك برنامه جامع و راهنماي مدرسه نوشتهاند. گيزبرز و مور (1987) در مقالهاي درباره برنامههاي جامع راهنمايي در مدرسه نشان دادند كه يك الگوي جامع راهنمايي صرفاً به ارائه خدمات فرعي راهنمايي محدود نميشود، بلكه الگويي است كه در آن همه اعضاء و كادر، شامل مديران، اعضاي جامعه و والدين، دانشآموزاندر آن دخيل هستند. به علاوه، هدف مشترك اين گروههاي شركتكننده، رشد همهجانبه شخصيت دانشآموزان است. طبق اين ديدگاه برنامههاي راهنمايي بايد برنامههاي تكويني و جامع تلقي شوند. آن هم از اين لحاظ كه در آنها فعاليتها به صورت منظم طراحي، هدايت و ارزيابي ميشوند و مشخصة اين برنامههاي راهنمايي جامع، رويكرد گروهي آنهاست. در اصل اين به معني تعهد كامل به موارد ذيل است:
بررسي برنامههاي راهنمايي جاري در يك محدوده جغرافيايي؛ تعيين نيازهاي دانشآموزان، سوق دادن طرحها، فعاليتها و كاركنان در جهت رفع آن نيازها و تشخيص اين نكته كه برنامههاي جامع راهنمايي بايد برنامههاي آموزشي ديگر برابرند. رشد و تكامل انساني مباني برنامههاي جامع راهنمايي را مخصوصاً در حيطه رشد مادامالعمر شغلي شكل ميدهد. اين رشد بر ارتباط متقابل همه جنبههاي زندگي متمركز است.
دانشآموزان بايد آن دسته از اهداف رشد شغلي نظير خودآگاهي، مكاشفه آموزشي و شغلي و برنامهريزي شغلي را دنبال كنند. تكاليف اساسي عبارتاند از: يادگيري و بررسي اطلاعات مرتبط با شغل. خلاصهاي از اهداف راهنمايي شغلي براي دانشآموزان مدارس راهنمايي و متوسطه راهرينگ (1998) ارائه كرده است عبارتاند از:
الف) مهارتهاي تصميمگيري و خودآگاهي از طريق شناخت نقاط قوت و ضعف؛
ب) آگاهي آموزشي و تحصيلي، با توجه به بازشناسي ارتباط بين مهارتهاي تحصيلي و شغلي؛
پ) آگاهي اقتصادي با توجه به درگ چگونگي تأثير عرضه و تقاضا بر انتخاب شغل؛
ت) آگاهي شغلي، توجه به يادگيري درباره محتواي مشاغل؛
ث) نگرشهاي مربوط به كار توسط شناخت نقش كار در جامعه
سوپر (1990)، كرتيز و سايكاوس (1996) ميگويند روابط محكم بين هويت و تعهد شغلي متغيرهايي از بلوغ شغلي قلمداد ميشوند، بلوغ شغلي به يك هويت تثبيت شده اشاره دارد كه چارچوبي را جهت انتخابهاي شغلي، قالبي متبلور از خودادراكيها و مهارتهاي رشديافته براي افراد فراهم ميكند. بلوغ شغلي يك فرآيند مستمر است و خصوصيات اوليهاي را كه معرف رشد شغلي فردند ارائه ميكند. قاطعيت و استقلال، آگاهي از اطلاعات شغلي و مهارتهاي برنامهريزي و تصميمگيري، از خصوصيات بلوغ شغلياند.
نقش مشاوره شغلي در دبيرستان
مؤلفه اصلي بخش مشاوره شغلي شامل فهرستهايي از منابع و مكانهاي شغلي محلي، منطقهاي ميشود. برنامههايي كه گذر از مدرسه به محيط كار را بهبود ميبخشند، بايد به دانشآموزان ارشد دبيرستان ارائه شوند. از اين لحاظ، كاريابي بايد عملكردي اساسی و دنبالهاي از برنامههاي راهنمايي شغلي تلقي شود (هر، كرامر و نيلز، 2004).
نقش فنآوري اطلاعات در مشاوره و راهنمايي شغلي
پارسونز منسوب به پدر نهضت راهنماي شغلي (ERA) (1907) سه ويژگي را براي نظريه خود درنظر گرفته و مطرح ميسازد:
1. مشاور بايد مراجع را در تجزيه و تحليل تواناييها، رغبتها و خلق و خوهاي خود ياري دهد. اين امر ميبايست با تشويق مراجعهكننده به مطالعه دقيق پيرامون شغل پيشنهادي و بالا بردن آگاهي مراجع در حاشيه موضوع مورد شوربا مثالهايي از اشخاص و يا موفقيتهاي كسب شده انجام پذيرد.
2. مشاور بايد مراجع را با خصوصيات مشاغل، تهيددها و فرصتهاي شغلي آشنا سازد. بهترين الگوي پيشنهادي پارسونز تشويق مراجع به بازديد از مراكز صنعتي، سازمانها و يا مؤسسات موجود بود و كسب اطلاعات به طور مستقيم از صاحبان كسب و كار ميباشد.
3. مشاور و مراجع به مقايسه و انطباق منطق خصوصيات شخصي و با ويژگيهاي شغلي ميپردازند و با توجه به درنظر گرفتن شرايط طرفين بهترينن گزينه را انتخاب ميكنند.
با عنایت به اینکه فنآوری اطلاعات دروازة عبور از جهان سوم و مسیر ورود به کشورهای صنعتی و توسعه یافته است ضروریست به کمک سیستمهای اطلاعات مدیریتی (MIS) با در نظر گرفتن تعاریف نظری مشاوره شغلی و راهنمای شغلی و تفاوت ما بین آنها و به کمک تکنولوژی فنآوری اطلاعات و تلفیق آن اقدام به ارائه خدمات به جامعه نمود.
لذا در چند سطر تعاریف آکادامیک راهنمای شغلی، مشاوره شغلی و تفاوت مابین آن را مطرح و سپس به ارائه موضوع اصلی خواهد پرداخت.
مشاوره
جریانی فعال و پویا بین مراجع و مشاور است و در مفهوم عام همکاری کردن و
رای و نظر دیگری را در انجام کاری خواستن است و با تجزیه و تحلیل مشکل،
مبادرت به یافتن راه حل مناسب است.
راهنمائی کمک به فرد است تا بتواند
فرصتها و تهدیدهای شغلی و شخصی را آگاهانه تشخیص دهد و از موقعیت و تجربیات
کسب شده در بررسیهای خود پیرامون موضوع انتخابی بیشترین استفاده و بهره
ممکن را ببرد.
حال با تعاریف فوق می توان تفاوت راهنمای شغلی با مشاوره
شغلی را چنین مطرح نمود. راهنمای شغلی مفهوم کلی و جامع تری دارد بگونه ای
که تمامی برنامه ها و فعالیت ها را برای کمک به فرد در برداشته در حالیکه
مشاوره شغلی بخشی از تکنیک های راهنمای شغلی است.
فنآوری اطلاعات ( Information Technology):
میتوان
فنآوری اطلاعات را مجموعه ای از سخت افزار، نرم افزار و مغزافزار تعریف
نمود که عمده وظیفة آن پردازش های لازم بر روی داده های تحقیقاتی، کنترلی،
عملیاتی و مدیریتی میباشد. لازم است ویژگی های منحصر بفرد دقت، سرعت و
کنترل جریان داده ها را نیز به آن اضافه نمود. کنترل های جریان اطلاعاتی و
مدیریت های موضعی و کلان، تجزیه تحلیل و بررسی سخت افزار و نرم ا فزار از
دیگر مشخصه های این علم می باشد.
از اینرو فرآیند اطلاعات را نیز میتوان
شامل ارتباطات، توزیع و دستیابی به اطلاعات دانست. وجود بانکهای اطلاعاتی
رابطه ای و سیستمهای مدیریت اطلاعاتی ، دستیابی به اطلاعات کاربران را
تسهیل نموده است بگونه ای که کاربران برای دستیابی به آخرین اطلاعات خود از
طریق رایانه های شخصی خود در منازل و محل کار براحتی از طریق Internet,
Extranet و یا شبکه های خصوصی Intranet به اطلاعات مورد نظر خود دست یافته و
از آن بهرهرداری می نمایند.
رشد تکامل فنآوری ارتباطات و اطلاعات
(ICT) را می توان با الگوی زیر بیان نمود و در نهایت با تلفیق الگو های
پیشنهادی دیگر مدل های جدیدی را از جمله مدل فنآوری اطلاعات در مشاوره شغلی
یا راهنمای شغلی طراحی و پیشنهاد نمود.
رشد علمی کشورها در عرصه دانش
نیز به تبعیت از علوم دیگر و تلفیق با سایر علوم از جمله فنآوری اطلاعات
دستخوش تغییر و تحولات قابل ملاحظه ای بوده است به نحوی که در اکثر دانشگاه
ها شاهد آموزش های آکادمیک میان رشته ای و جذب دانشجو در این دوره ها می
باشیم.
شواهد حاکی از آن است که در نسل سوم تکامل فنآوری اطلاعات،
همانطور که در الگوی بالا ملاحظه می گردد، رشته های علمی که پیش از این
بطور مستقل مورد توجه دانشمندان و محققان قرار داشت امروز به کمک فنآوری
اطلاعات نوید بخش علوم جدیدی هستند که کاربردهای خاص و بیشتر مواقع کاربرد
واحدی دارند.
بطور مثال تجارت که پیش از این مبتنی بر علم اقتصاد بوده
است پس از تلفیق با تکنولوژی فنآوری اطلاعات، مبداء علم جدیدی بنام تجارت
الکترونیکی گردیده است که امروز شاهد روند رو به رشد اقتصادی کشورهای دست
یافته به این علم می باشیم. حتی می توان ادعا نمود یکی از پارامترهای مهم
فاصله اقتصادی میان کشورهای منطقه، بهره وری کشورهای توسعه یافته به این
تکنولوژی و علوم جدید می باشند و فقر اقتصادی سایر کشورها بدلیل بی توجهی
به کاربرد فنآوری اطلاعات در اقتصاد جهانی است.
مراکز مشاوره و راهنمای الکترونیکی (E-Consulting):
بدنبال
پیشرفت روزافزون I.T. ، و کاربردهای آن در تمامی حوزههای علمی، تاسیس
مراکز مشاوره ای الکترونیکی در جهت ارائه خدمات مشاورهای به کاربران امری
ضروری و عدم وجود آن تا حدی غیر قابل انکار می باشد.
مراکز مشاوره و
راهنمای الکترونیکی E-Consulting جامعه اطلاعاتی گستردهای را در بر دارد.
این مراکز می تواند در بخشهای مختلفی کارآمد و کارآیی داشته باشد.
• مراکز مشاوره شغلی و راهنمای شغلی الکترونیکی (E-Occupation Consulting)
•
مراکز مشاوره ای پزشکی الکترونیکی (از روش Teleconference به راحتی می
توان از راه دور مشاوره پزشکی و حتی در برخی از موارد به کمک تجهیرات
پزشکی(Medicine Robotic) در عملیاتهای جراحی شرکت و بیماران را درمان نمود)
.
• مراکز مشاوره ای فنی و مهندسی الکترونیکی
• مراکز مشاوره ای امور تربیتی الکترونیکی
• مراکز مشاوره ای آموزشی الکترونیکی
• مراکز مشاوره قضائی الکترونیکی
• سایر مراکز مشاوره ای دیگر ...
اهداف مراکز مشاوره شغلی و راهنمای شغلی:
1. هدایت هر چه بهتر مرجع در استفاده از منابع اطلاعاتی.
2. انجام فعالیت ها به منظور فراهم نمودن خدمات موثر.
3. بروز رسانی و به هنگام سازی داده های بانک اطلاعاتی.
4. حفظ در امنیت و امانت داری در اطلاعات منابع موجود.
5. بهره گیری از دانش مشاوران متخصص و مجرب در ارائه خدمات مشاوره ای متناسب با موضوعات و مشکلات طرح شده از سوی مراجع.
6. تسریع در ارائه اطلاعات به مراجع .
7. کاهش هزینه های اطلاع رسانی و یا گردآوری اطلاعات مورد نیاز با ایجاد بانک اطلاعاتی متمرکز.
8. نظارت، کنترل و ساماندهی در ارتباطات.
9. استخراج اطلاعات آماری و تحقیقاتی .
10. برنامه ریزی و ارائه راهکارها و الگوهای مناسب به مسئولان .
11. زمانبندی اقدامات اجرائی مطابق با برنامه چشم انداز کشور.
12. ایجاد Portal & Vortal های جامع Up to Minute بجای Up to Date
13. ...
مزایای مراکز مشاوره ای و راهنمای شغلی الکترونیکی:
1. صرفه جویی در هزینه و زمان از منظر مرجع و مشاور
2. بهره وری از منابع بانک اطلاعاتی جامع هوشمند.
3. بهره گیری از تجربیات مشاوران مجرب برای راهنمائی مرجع و دریافت مشاوره های لازم به روش الکترونیکی و بدون مراجعه حضوری.
4. به واسطه وجود Metadataی هوشمند، گرایش و سمت گیری به تصمیم های عقلائی بیشتر می شود.
5. قدرت شناخت مرجع به لحاظ توانمندی های شخصی و انتظارات شغلی بیشتر می گردد.
6. فراهم ساختن فرصت های شغلی مناسب برای مراجع و صاحبان سرمایه و کسب وکار.
7. بالا بردن دانش شهروندان و آشنا ساختن با محدودیت ها، رفع موانع، ضوابط و مقررات دست و پاگیر برخی از سازمانها.
ابزار و تجهیزات مورد نیاز برای طراحی مراکز مشاوره شغلی و راهنمای شغلی الکترونیکی:
1. طراحی تارگاه های بصورت Portal و Vortal برای ارائه خدمات مشاوره ای.
2. طراحی و پیاده سازی بانک اطلاعاتی رابطه ای برای درج اطلاعات (مراجع و صاحبان سرمایه و کسب و کار).
3. جذب مشاوران مجرب و متخصص، متناسب با نیازهای شغلی سازمان.
نتیجه گیری:
با توجه به رشد جمعيت و افزايش نرخ بيكاري در جامعه، يافتن شغلي مناسب و تأمين حداقل انتظارات خانواده، از مهمترين دغدغههاي قشر جوان محسوب ميگردد به نحوي كه گاهاً به واسطه عدم انتخاب شغل مناسب و يا عدم آشنايي و آگاهي از شغل انتخابي و همچنين عدم علاقه به پیشه و حرفه فعلي پس از مدت زمان كوتاهي اقدام به ترك كار و به خيل بيكاران جامعه افزوده خواهند شد و مشكلاتي را براي خود، خانواده و صاحبان مشاغل ايجاد مي نمايد.در این میان اگر بخواهیم با شتاب فزاینده تحولات علمی ،تکنولوژی و اجتماعی پیش برویم بایستی ضمن باز آفرینی در فرهنگ و انتقال ارزشهای ارزشمند پشتیبان و سرمنشا تغییرات و نو آور یهای اجتماعی باشیم و این تغییرات را در جهت ایجاد تحولات مطلوب در آینده هدایت نماییم. در این میان آشنا نمودن نوجوانان و دانش آموزان با مشاغل مختلف در سطح جامعه از طریق فنآوری های اطلاعات و مراکز مشاوره و راهنمایی الکترونیکی می توان کمک ارزشمندی به توسعه و پیشرفت شغلی در سطح جامعه نمود.در پایان امید است بتوانیم در راستای اهداف توسعه آموزشی و تربیتی نظام آموزشی کشور عزیزمان ایران گام های بلند تری را نسبت به گذشته برداریم و عملکردهای موفق تری داشته باشیم.
منابع
1- مشاوره شغلي، رويكرد کلنگر/ورنون جی. زونکر، ترجمه علی محمد نظری، با همکاری فرشاد محسن زاده، علیرضا بوستانی پور.
2- نقش فن آوری اطلاعات در مشاوره شغلی و راهنمای شغلی، افشین صندوقدار، سایت کسب و کار. http://www.kasbokar.ir/index.php?option=com_content&task=view&id =641&Itemid=&Itemid=43〈=pr
3. دکتر محمدعرب یزدی، فرصت های نوین شغلی در عصر پیشرفتهای فنآوری اطلاعات، 1380
4. سیده بهنوش محدث خالصی، نقش فنآوری اطلاعات I.T. ، همایش نقش فنآوری اطلاعات در اشتغال، 1380
5. دکتر عبدا... شفیع آبادی و لیلا بیات مختاری ، مقدمات راهنمائی و مشاوره(مفاهیم کاربردی).